| Download and install the indispensable font(s) to view Sanskrit in its full glory Read Transliterating (2) (English) to fully understand the transliteration system |
Bhagavadgītā (Bhagavad Gita): Chapter XIII (Prakṛtipuruṣavivekagayoga)
The Yoga of discernment between Puruṣa and Prakṛti
Introduction
Arjuna is now taught by Lord Kṛṣṇa about how to discern between Puruṣa and Prakṛti...
Important: All that is in brackets and italicized within the translation has been added by me in order to complete the sense of a particular phrase or sentence. In turn, all that is between double hyphen (--...--) constitutes clarifying further information also added by me. In addition, note that I will use quotation marks to delimit text only when the person speaking is not Sañjaya himself (the narrator). Therefore, the words spoken by Sañjaya will not be delimited by quotation marks.
Chapter 13: Prakṛtipuruṣavivekagayoga (The Yoga of discernment between Puruṣa and Prakṛti)
अर्जुन उवाच
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च।
एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव॥०॥
Arjuna uvāca prakṛtiṁ puruṣaṁ caiva kṣetraṁ kṣetrajñameva ca|
Etadveditumicchāmi jñānaṁ jñeyaṁ ca keśava||0||
This stanza does not appear in all versions, and when it does, it appears without numbering to maintain the total number of stanzas in the scripture at 700.
Hence I assigned it the number 0, so that it does not alter the numbering of subsequent stanzas.
Untranslated
श्रीभगवानुवाच
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः॥१॥
Śrībhagavānuvāca idaṁ śarīraṁ kaunteya kṣetramityabhidhīyate|
Etadyo vetti taṁ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ||1||
Untranslated
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम॥२॥
Kṣetrajñaṁ cāpi māṁ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata|
Kṣetrakṣetrajñayorjñānaṁ yattajjñānaṁ mataṁ mama||2||
Untranslated
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत्।
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु॥३॥
Tatkṣetraṁ yacca yādṛkca yadvikāri yataśca yat|
Sa ca yo yatprabhāvaśca tatsamāsena me śṛṇu||3||
Untranslated
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक्।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः॥४॥
Ṛṣibhirbahudhā gītaṁ chandobhirvividhaiḥ pṛthak|
Brahmasūtrapadaiścaiva hetumadbhirviniścitaiḥ||4||
Untranslated
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च।
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः॥५॥
Mahābhūtānyahaṅkāro buddhiravyaktameva ca|
Indriyāṇi daśaikaṁ ca pañca cendriyagocarāḥ||5||
Untranslated
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः।
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्॥६॥
Icchā dveṣaḥ sukhaṁ duḥkhaṁ saṅghātaścetanā dhṛtiḥ|
Etatkṣetraṁ samāsena savikāramudāhṛtam||6||
Untranslated
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः॥७॥
Amānitvamadambhitvamahiṁsā kṣāntirārjavam|
Ācāryopāsanaṁ śaucaṁ sthairyamātmavinigrahaḥ||7||
Untranslated
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च।
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्॥८॥
Indriyārtheṣu vairāgyamanahaṅkāra eva ca|
Janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam||8||
Untranslated
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु।
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु॥९॥
Asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu|
Nityaṁ ca samacittatvamiṣṭāniṣṭopapattiṣu||9||
Untranslated
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी।
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि॥१०॥
Mayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇī|
Viviktadeśasevitvamaratirjanasaṁsadi||10||
Untranslated
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा॥११॥
Adhyātmajñānanityatvaṁ tattvajñānārthadarśanam|
Etajjñānamiti proktamajñānaṁ yadato'nyathā||11||
Untranslated
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते।
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते॥१२॥
Jñeyaṁ yattatpravakṣyāmi yajjñātvā'mṛtamaśnute|
Anādimatparaṁ brahma na sattannāsaducyate||12||
Untranslated
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति॥१३॥
Sarvataḥ pāṇipādaṁ tatsarvato'kṣiśiromukham|
Sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati||13||
Untranslated
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्।
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च॥१४॥
Sarvendriyaguṇābhāsaṁ sarvendriyavivarjitam|
Asaktaṁ sarvabhṛccaiva nirguṇaṁ guṇabhoktṛ ca||14||
Untranslated
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्॥१५॥
Bahirantaśca bhūtānāmacaraṁ carameva ca|
Sūkṣmatvāttadavijñeyaṁ dūrasthaṁ cāntike ca tat||15||
Untranslated
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च॥१६॥
Avibhaktaṁ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam|
Bhūtabhartṛ ca tajjñeyaṁ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca||16||
Untranslated
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्॥१७॥
Jyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate|
Jñānaṁ jñeyaṁ jñānagamyaṁ hṛdi sarvasya viṣṭhitam||17||
Untranslated
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं सनासतः।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते॥१८॥
Iti kṣetraṁ tathā jñānaṁ jñeyaṁ coktaṁ sanāsataḥ|
Madbhakta etadvijñāya madbhāvāyopapadyate||18||
Untranslated
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्यनादि उभावपि।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान्॥१९॥
Prakṛtiṁ puruṣaṁ caiva vidyanādi ubhāvapi|
Vikārāṁśca guṇāṁścaiva viddhi prakṛtisambhavān||19||
Untranslated
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते॥२०॥
Kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate|
Puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṁ bhoktṛtve heturucyate||20||
Untranslated
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु॥२१॥
Puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān|
Kāraṇaṁ guṇasaṅgo'sya sadasadyonijanmasu||21||
Untranslated
उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः॥२२॥
Upadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ|
Paramātmeti cāpyukto dehe'sminpuruṣaḥ paraḥ||22||
Untranslated
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते॥२३॥
Ya evaṁ vetti puruṣaṁ prakṛtiṁ ca guṇaiḥ saha|
Sarvathā vartamāno'pi na sa bhūyo'bhijāyate||23||
Untranslated
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना।
अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे॥२४॥
Dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā|
Anye sāṅkhyena yogena karmayogena cāpare||24||
Untranslated
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते।
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः॥२५॥
Anye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate|
Te'pi cātitarantyeva mṛtyuṁ śrutiparāyaṇāḥ||25||
Untranslated
यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम्।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ॥२६॥
Yāvatsañjāyate kiñcitsattvaṁ sthāvarajaṅgamam|
Kṣetrakṣetrajñasaṁyogāttadviddhi bharatarṣabha||26||
Untranslated
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति॥२७॥
Samaṁ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṁ parameśvaram|
Vinaśyatsvavinaśyantaṁ yaḥ paśyati sa paśyati||27||
Untranslated
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम्।
न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम्॥२८॥
Samaṁ paśyanhi sarvatra samavasthitamīśvaram|
Na hinastyātmanātmānaṁ tato yāti parāṁ gatim||28||
Untranslated
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः।
यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति॥२९॥
Prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ|
Yaḥ paśyati tathātmānamakartāraṁ sa paśyati||29||
Untranslated
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥३०॥
Yadā bhūtapṛthagbhāvamekasthamanupaśyati|
Tata eva ca vistāraṁ brahma sampadyate tadā||30||
Untranslated
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः।
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते॥३१॥
Anāditvānnirguṇatvātparamātmāyamavyayaḥ|
Śarīrastho'pi kaunteya na karoti na lipyate||31||
Untranslated
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते।
सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते॥३२॥
Yathā sarvagataṁ saukṣmyādākāśaṁ nopalipyate|
Sarvatrāvasthito dehe tathātmā nopalipyate||32||
Untranslated
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः।
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत॥३३॥
Yathā prakāśayatyekaḥ kṛtsnaṁ lokamimaṁ raviḥ|
Kṣetraṁ kṣetrī tathā kṛtsnaṁ prakāśayati bhārata||33||
Untranslated
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा।
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्॥३४॥
Kṣetrakṣetrajñayorevamantaraṁ jñānacakṣuṣā|
Bhūtaprakṛtimokṣaṁ ca ye viduryānti te param||34||
Untranslated
Further Information
This document was conceived by Gabriel Pradīpaka, one of the two founders of this site, and spiritual guru conversant with Sanskrit language and Trika philosophy.
For further information about Sanskrit, Yoga and Indian Philosophy; or if you simply want to comment, ask a question or correct a mistake, feel free to contact us: This is our e-mail address.
| Back to XII. Bhaktiyoga |  |