Sanskrit & Trika Shaivism (Español-Home)

¡Javascript está deshabilitado! ¡Revisa este enlace!


 Bhagavadgītā: Capítulo XIV (Guṇatrayavibhāgayoga - castellano)

El Yoga de la división de los tres guṇa-s


 Introducción

Ahora el Señor Kṛṣṇa le enseña a Arjuna acerca de la división de la tríada de guṇa-s (sattva, rajas y tamas) o modalidades de la Prakṛti...

Importante: Todo lo que está entre paréntesis y en cursiva dentro de la traducción ha sido agregado por mí para completar el sentido de una determinada frase u oración. A su vez, todo lo que está entre doble guión (--...--) constituye adicional información aclaratoria también agregada por mí. Además, aunque no he escrito ningún comentario sobre cada estrofa, he agregado mis propias notas cuando se necesitase de una explicación más detallada. Además, nota que utilizaré comillas para delimitar texto solamente cuando la persona que hable no sea Sañjaya mismo (el narrador). Por consiguiente, las palabras proferidas por Sañjaya no estarán delimitadas por comillas.

al inicio


 Capítulo 14: Guṇatrayavibhāgayoga (El Yoga de la división de los tres guṇa-s)

श्रीभगवानुवाच
परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम्।
यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः॥१॥

Śrībhagavānuvāca
Paraṁ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṁ jñānamuttamam|
Yajjñātvā munayaḥ sarve parāṁ siddhimito gatāḥ||1||

El venerable Señor (śrī-bhagavān) dijo (uvāca):

"Hablaré (pravakṣyāmi) otra vez (bhūyas) acerca del Conocimiento (jñānam) Supremo (param), que es el mejor (uttamam) de los conocimientos (jñānānām); conociendo (jñātvā) al cual (yad), todos (sarve) los sabios (munaya) alcanzan --o «se dirigen hacia»-- (gatāḥ) desde aquí --desde este mundo-- (itas) la Perfección --o «el Logro»-- (siddhim) Más Elevada (parām)"||1||


इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः।
सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च॥२॥

Idaṁ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ|
Sarge'pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca||2||

"Tras recurrir a/tomar refugio en (āśritya) este (idam) Conocimiento (jñānam), los que se han vuelto igual a Mí (mama sādharmyam āgatāḥ) no nacen (na upajāyante) incluso en el momento de la Creación (sarge api), ni se perturban (na vyathanti ca) en el momento del Retiro --o sea, de la disolución del universo-- (pralaye)"||2||


मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम्।
सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत॥३॥

Mama yonirmahadbrahma tasmingarbhaṁ dadhāmyaham|
Sambhavaḥ sarvabhūtānāṁ tato bhavati bhārata||3||

"Mi (mama) Vientre/Útero (yoniḥ) (es) el Gran Brahma (mahat brahma). En Él --en el Gran Brahma-- (tasmin), Yo (aham) pongo (dadhāmi) el Embrión (garbham). A partir de eso (tatas) se produce (bhavati) el nacimiento (sambhavaḥ) de todos los seres (sarva-bhūtānām), ¡oh descendiente de Bharata (bhārata)!"||3||


सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः।
तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता॥४॥

Sarvayoniṣu kaunteya mūrtayaḥ sambhavanti yāḥ|
Tāsāṁ brahma mahadyonirahaṁ bījapradaḥ pitā||4||

"¡Oh hijo de Kuntī (kaunteya)!, el Gran Brahma (brahma mahat) (es) el Vientre/Útero (yoniḥ) de esas formas (mūrtayaḥ... tāsām) que (yāḥ) nacen (sambhavanti) en todos los vientres/úteros (sarva-yoniṣu), (y) Yo (aham) (soy) el Padre (pitā) que concede la Semilla (bīja-pradaḥ)"||4||


सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः।
निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्॥५॥

Sattvaṁ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ|
Nibadhnanti mahābāho dehe dehinamavyayam||5||

"Los guṇa-s (guṇāḥ) «sattva (sattvam), rajas (rajas) (y) tamas (tamas iti)», que surgen desde la Prakṛti (prakṛti-sambhavāḥ), atan (nibadhnanti), ¡oh tú, el de grandes brazos (mahā-bāho)!, al encarnado imperecedero (dehinam avyayam) al cuerpo (dehe)"||5||


तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम्।
सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ॥६॥

Tatra sattvaṁ nirmalatvātprakāśakamanāmayam|
Sukhasaṅgena badhnāti jñānasaṅgena cānagha||6||

"Ahí (tatra), sattva (sattvam), que es revelador (prakāśakam) (y) carente de enfermedad (an-āmayam) puesto que es inmaculado (nirmalatvāt), ata (badhnāti) mediante el apego al placer (sukha-saṅgena), y (ca) mediante el apego al conocimiento (jñāna-saṅgena), ¡oh impecable (anagha)!"||6||


रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम्।
तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्॥७॥

Rajo rāgātmakaṁ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavam|
Tannibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinam||7||

"Sabe (viddhi) que Rajas (rajas), consistente en pasión (rāga-ātmakam), surge de la sed --es decir, de un fuerte deseo-- y el apego (tṛṣṇā-saṅga-samudbhavam). Ello --o sea, rajas-- (tad) ata (nibandhnāti), ¡oh hijo de Kuntī (kaunteya)!, al encarnado (dehinam) mediante el apego a la acción (karma-saṅgena)"||7||


तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम्।
प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत॥८॥

Tamastvajñānajaṁ viddhi mohanaṁ sarvadehinām|
Pramādālasyanidrābhistannibadhnāti bhārata||8||

"Pero (tu) sabe (viddhi) que tamas (tamas) nace de la ignorancia (ajñāna-jam) (y es) el engañador (mohanam) de todos los encarnados (sarva-dehinām). Ello --tamas-- (tad) ata (nibadhnāti) a través de la negligencia, la ociosidad y el sueño --especialmente el sueño profundo-- (pramāda-ālasya-nidrābhiḥ), ¡oh descendiente de Bharata (bhārata)!"||8||


 सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत।
ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत॥९॥

Sattvaṁ sukhe sañjayati rajaḥ karmaṇi bhārata|
Jñānamāvṛtya tu tamaḥ pramāde sañjayatyuta||9||

"Sattva (sattvam) hace que (uno) se aferre (sañjayati) al placer (sukhe), rajas (rajas) a la acción (karmaṇi), ¡oh descendiente de Bharata (bhārata)!; pero (tu) tamas (tamas), tras velar/ocultar/cubrir (āvṛtya) al conocimiento (jñānam), ¡hace que (uno) se aferre (sañjayati uta) a la negligencia (pramāde)!"||9||


रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत।
रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा॥१०॥

Rajastamaścābhibhūya sattvaṁ bhavati bhārata|
Rajaḥ sattvaṁ tamaścaiva tamaḥ sattvaṁ rajastathā||10||

"Sattva (sattvam) prospera/tiene éxito (bhavati) tras subyugar (abhibhūya) a rajas (rajas) y (ca) a tamas (tamas), ¡oh descendiente de Bharata (bhārata)!; rajas (rajas) (prospera/tiene éxito tras subyugar) a sattva (sattvam) y (ca eva) a tamas (tamas); (y finalmente,) tamas (prospera/tiene éxito tras subyugar) a sattva (sattvam) y (tathā) a rajas (rajas)"||10||


सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते।
ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत॥११॥

Sarvadvāreṣu dehe'sminprakāśa upajāyate|
Jñānaṁ yadā tadā vidyādvivṛddhaṁ sattvamityuta||11||

"Cuando (yadā) la luz (prakāśaḥ) —el conocimiento (jñānam)— surge (upajāyate) en todos los portales (sarva-dvāreṣu) de este cuerpo --lit. en este cuerpo-- (dehe asmin), ¡entonces (tadā) él sabe (vidyāt) que «sattva» (sattvam iti uta) ha aumentado (vivṛddham)!"||11||


लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा।
रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ॥१२॥

Lobhaḥ pravṛttirārambhaḥ karmaṇāmaśamaḥ spṛhā|
Rajasyetāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha||12||

"¡Oh tú, el mejor de los descendientes de Bharata (bharata-rṣabha)!, estos (etāni) surgen (jāyante) cuando rajas ha aumentado (rajasi... vivṛddhe): Codicia (lobhaḥ), exteriorización/actividad externa (pravṛttiḥ), emprendimiento (ārambhaḥ) de acciones (karmaṇām), inquietud (aśamaḥ) (y) anhelo/ansia (spṛhā)"||12||


अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च।
तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन॥१३॥

Aprakāśo'pravṛttiśca pramādo moha eva ca|
Tamasyetāni jāyante vivṛddhe kurunandana||13||

"¡Oh hijo de Kuru (kuru-nandana)!, estos (etāni) surgen (jāyante) cuando tamas ha aumentado (tamasi... vivṛddhe): Ausencia de luz (aprakāśaḥ), e (ca) inercia/falta de exteriorización (apravṛttiḥ), negligencia (pramādaḥ) y (eva ca) engaño (mohaḥ)"||13||


यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत्।
तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते॥१४॥

Yadā sattve pravṛddhe tu pralayaṁ yāti dehabhṛt|
Tadottamavidāṁ lokānamalānpratipadyate||14||

"Cuando (yadā) sattva ha aumentado (sattve pravṛddhe tu) (y) el encarnado (deha-bhṛt) alcanza disolución --en definitiva «se muere»-- (pralayaṁ yāti), entonces (tadā) él llega (pratipadyate) a los mundos inmaculados (lokān amalān) de los que conocen lo Más Elevado (uttama-vidām)"||14||


रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते।
तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते॥१५॥

Rajasi pralayaṁ gatvā karmasaṅgiṣu jāyate|
Tathā pralīnastamasi mūḍhayoniṣu jāyate||15||

"Tras disolverse --morirse-- (pralayam gatvā) cuando rajas (predomina) (rajasi), él nace (jāyate) entre los que están apegados a la acción (karma-saṅgiṣu). De igual modo (tathā), (si) se disuelve --si se muere-- (pralīnaḥ) cuando tamas (predomina) (tamasi), él nace (jāyate) en vientres/úteros de engañados (mūḍha-yoniṣu)"||15||


कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम्।
रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम्॥१६॥

Karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṁ nirmalaṁ phalam|
Rajasastu phalaṁ duḥkhamajñānaṁ tamasaḥ phalam||16||

"(Los sabios) decían (āhuḥ) que el fruto (phalam) de una buena acción (karmaṇaḥ sukṛtasya) (es) sáttvico --relativo a sattva-- (sāttvikam) (e) impecable (nirmalam); pero (tu) el fruto (phalam) de rajas (rajasaḥ) (es) dolor (duḥkham), (y) el fruto (phalam) de tamas (tamasaḥ) (es) ignorancia (ajñānam)"||16||


 सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च।
प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च॥१७॥

Sattvātsañjāyate jñānaṁ rajaso lobha eva ca|
Pramādamohau tamaso bhavato'jñānameva ca||17||

"De sattva (sattvāt) nace (sañjāyate) el conocimiento (jñānam), y (ca) de rajas (rajasaḥ) la codicia (lobhaḥ eva). Negligencia y engaño (pramāda-mohau) surgen (bhavataḥ) de tamas (tamasaḥ), al igual que (ca) la ignorancia (ajñānam eva)"||17||


ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः।
जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः॥१८॥

Ūrdhvaṁ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ|
Jaghanyaguṇavṛttisthā adho gacchanti tāmasāḥ||18||

"Los que residen en sattva (sattva-sthāḥ) van (gacchanti) hacia arriba (ūrdhvam), los rajásicos (rājasāḥ) permanecen (tiṣṭhanti) en el medio (madhye), (y) los tamásicos (tāmasāḥ), que permanecen en los modos del más bajo guṇa --o también, «en los más bajos modos del guṇa»-- (jaghanya-guṇa-vṛtti-sthāḥ), van (gacchanti) hacia abajo (adhas)"||18||


नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति।
गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति॥१९॥

Nānyaṁ guṇebhyaḥ kartāraṁ yadā draṣṭānupaśyati|
Guṇebhyaśca paraṁ vetti madbhāvaṁ so'dhigacchati||19||

"Cuando (yadā) el vidente --el que ve-- (draṣṭā) no percibe (na... anupaśyati) a otro hacedor/agente (anyam... kartāram) más que los guṇa-s (guṇebhyaḥ), y (ca) conoce (vetti) más allá (param) de los guṇa-s (guṇebhyaḥ), obtiene/alcanza (adhigacchati) Mi Estado (mad-bhāvam) --esta última línea podría traducirse de otra forma también: «y sabe que Mi Estado está más allá de los guṇa-s, lo obtiene/alcanza (es decir, obtiene/alcanza Mi Estado)»--"||19||


गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान्।
जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते॥२०॥

Guṇānetānatītya trīndehī dehasamudbhavān|
Janmamṛtyujarāduḥkhairvimukto'mṛtamaśnute||20||

"Después de ir más allá (atītya) de estos tres guṇa-s que surgen del/en el cuerpo (guṇān etān... trīn... deha-samudbhavān), el encarnado (dehī) queda totalmente liberado (vimuktaḥ) de nacimiento, muerte, vejez y dolor (janma-mṛtyu-jarā-duḥkhaiḥ), (y) consigue (aśnute) inmortalidad (amṛtam)"||20||


अर्जुन उवाच
कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो।
किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते॥२१॥

Arjuna uvāca
Kairliṅgaistrīnguṇānetānatīto bhavati prabho|
Kimācāraḥ kathaṁ caitāṁstrīnguṇānativartate||21||

Arjuna (arjunaḥ) dijo (uvāca):

"¿Con qué marcas (kaiḥ liṅgaiḥ), oh Señor (prabho), está (caracterizado) (bhavati) el que ha ido más allá de (atītaḥ) estos tres guṇa-s (trīn guṇān etān)? ¿Cuál (kim) (es su) comportamiento (ācāraḥ), y (ca) cómo (katham) va más allá de (ativartate) estos tres guṇa-s (etān trīn guṇān)?"||21||


श्रीभगवानुवाच
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव।
न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति॥२२॥

Śrībhagavānuvāca
Prakāśaṁ ca pravṛttiṁ ca mohameva ca pāṇḍava|
Na dveṣṭi sampravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati||22||

El venerable Señor (śrī-bhagavān) dijo (uvāca):

"¡Oh hijo de Pāṇḍu (pāṇḍava)!, él no odia (na dveṣṭi) la revelación --propia de sattva-- (prakāśam), la exteriorización --propia de rajas-- (pravṛttim), y (ca... ca... ca) el engaño --propio de tamas-- (moham eva) cuando sobrevienen (sampravṛttāni), ni (na) (los) desea (kāṅkṣati) cuando han cesado (nivṛttāni)"||22||


उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते।
गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते॥२३॥

Udāsīnavadāsīno guṇairyo na vicālyate|
Guṇā vartanta ityeva yo'vatiṣṭhati neṅgate||23||

"El que (yaḥ) está sentado (āsīnaḥ) como si fuese indiferente (udāsīnavat), (y) no es agitado (na vicālyate) por los guṇa-s (guṇaiḥ), que (yaḥ) sigue (pensando) (avatiṣṭhati) que (iti) únicamente (eva) los guṇa-s (guṇāḥ) se están moviendo (vartantaḥ), (y) no se mueve (na iṅgate)"||23||


समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः।
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः॥२४॥

Samaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ|
Tulyapriyāpriyo dhīrastulyanindātmasaṁstutiḥ||24||

"El que es ecuánime ante dolor y placer (sama-duḥkha-sukhaḥ), que permanece en Su propio Ser (sva-sthaḥ), que es ecuánime ante un terrón de tierra, una roca y oro (sama-loṣṭa-aśma-kāñcanaḥ), que es ecuánime ante lo agradable y lo desagradable (tulya-priya-apriyaḥ), que es firme/sabio (dhīraḥ), (y) que es ecuánime ante la crítica y su propia alabanza (tulya-nindā-ātma-saṁstutiḥ)"||24||


 मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः।
सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते॥२५॥

Mānāpamānayostulyastulyo mitrāripakṣayoḥ|
Sarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyate||25||

"Él es ecuánime (tulyaḥ) ante honor y deshonor (māna-apamānayoḥ), ecuánime (tulyaḥ) ante las facciones llamadas amigos y enemigos (mitra-ari-pakṣayoḥ), ha renunciado totalmente a todo emprendimiento (sarva-ārambha-parityāgī), y se dice que él (saḥ ucyate) está más allá de los guṇa-s (guṇa-atītaḥ)"||25||


मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते।
स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते॥२६॥

Māṁ ca yo'vyabhicāreṇa bhaktiyogena sevate|
Sa guṇānsamatītyaitānbrahmabhūyāya kalpate||26||

"Y (ca) el que (yaḥ) Me sirve (mām... sevate) mediante el infalible Yoga de la devoción (avyabhicāreṇa bhaktiyogena), tras ir completamente más allá (samatītya) de estos guṇa-s (guṇān... etān), es competente (saḥ... kalpate) para volverse Brahma (brahma-bhūyāya)"||26||


ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च।
शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च॥२७॥

Brahmaṇo hi pratiṣṭhāhamamṛtasyāvyayasya ca|
Śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca||27||

"Porque (hi) Yo (aham) (soy) la Base/Cimiento (pratiṣṭhā) del inmortal e imperecedero Brahma (brahmaṇaḥ... amṛtasya avyayasya ca), al igual que (ca) del eterno Dharma (śāśvatasya... dharmasya) y (ca) de la Felicidad absoluta (sukhasya aikāntikasya)"||27||

al inicio


 Información adicional

Gabriel Pradīpaka

Este documento ha sido concebido por Gabriel Pradīpaka, uno de los dos fundadores de este sitio, y guru espiritual versado en idioma Sánscrito y filosofía Trika.

Para mayor información sobre Sánscrito, Yoga y Filosofía India; o si quieres hacerme algún comentario, preguntar algo o corregir algún error, siéntete libre de contactarnos: Ésta es nuestra dirección de correo.



Regresa a XIII. Prakṛtipuruṣavivekagayoga Top